ZEKA GERİLİĞİ (Mental Retardasyon):  Öğrenme  güçlüğü,gelişimsel gerilik gibi birçok tanımı vardır.Zihinsel yetersizliği olan bir birey :Zihinsel işlevler bakımından  ortalamanın  iki standart sapma altında farklılık, buna bağlı  kavramsal,sosyal ve pratik uyum becerilerinde eksiklik yada sınırlılık olarak tanımlanır. Zihinsel Engel, bireyin iletişim , öz bakım , ev yaşamı kişiler arası beceriler, kendini yönetme, okulla ilgili işlevsel beceriler ,sağlık ve güvenlik alanında  en az ikisinde yetersizlik ve bozukluk görülür.Bu özellikler 18  yaşından önceki gelişim döneminde  ortaya çıkar ve özel eğitim ile destek  eğitim hizmetlerine  ihtiyaç duyan bireyi  ifade eder. Okul Öncesi ve ilköğretim yıllarında bu bireylerle karşılaşmak mümkündür. Hafif düzeyde  zihinsel yetersizliği olanlar okulda  öğretmenler tarafından fark edilirler. Orta ve ağır düzeyde zihinsel yetersizliği olanlar daha erken fark edilirler. Zihinsel yetersizlik  dört grupta  sınıflandırılmıştır.

ZEKA GERİLİĞİ (Mental Retardasyon)

1.Hafif Düzeyde Zihinsel  Yetersizlik

2.Orta Düzeyde Zihinsel Yetersizlik

3.Ağır Düzeyde Zihinsel Yetersizlik

4.Çok Ağır Düzeyde Zihinsel Yetersizlik

1.Hafif Düzeyde Zihinsel Yetersizlik:

Zihinsel işlevler ile kavramsal, sosyal ve pratik uyum becerilerinde  hafif düzeydeki yetersizlik nedeniyle  özel eğitim ile destek eğitim hizmetlerine sınırlı düzeyde ihtiyaç duyan bireyi ifade eder. Bireyin ,temel okuma –yazma ve sayma becerileri kazanmasında durumunda ortaya çıkan gecikme durumudur.  Hafif düzeyde zihinsel yetersizliği olan bireyler, ”eğitilebilir ”olarak nitelendirilir.

2.Orta Düzeyde Zihinsel Yetersizlik:

Zihinsel işlevler ile kavramsal, sosyal ve pratik uyum becerilerindeki sınırlılık nedeniyle temel akademik, günlük yaşam ve iş becerilerin kazanılmasında özel eğitim ile destek eğitim hizmetlerine yoğun şekilde ihtiyaç duyan  bireyi  ifade eder .Bireyin  gecikmeli bir konuşma ve dil gelişimi, sosyal duygusal ve davranış problemleri ile temel okuma ve yazma becerilerini kazanmasında ortaya çıkan gecikme durumudur. Orta Düzeyde Zihinsel Yetersizliği olan bireyler, ”Öğretilebilir” olarak sınıflandırılır.

3.Ağır Düzeyde Zihinsel Yetersizlik:

Zihinsel işlevler ile kavramsal, sosyal ve pratik uyum becerilerindeki eksiklikleri nedeniyle  öz bakım becerilerinin öğretimi de dahil olmak üzere yaşam boyu süren, yaşamın her alanında tutarlı ve yoğun özel eğitim  ve destek  eğitim  hizmetine  ihtiyacı  olan bireyi ifade etmektedir.

4.Çok Ağır Düzeyde Zihinsel Yetersizlik

Ciddi biçimde  zihinsel ve birden fazla yetersizlik nedeniyle  bireyin eğitim- öğretim hizmetlerinden yararlanamama durumudur. Zihinsel yetersizliğe  neden olan özel nörolojik sorun vardır. Erken  çocukluk yıllarında  duyu-motor işlevlerinde uyarı eksikliği nedeniyle gerilikler vardır. 

ZEKA DÜZEYİNE GÖRE SINIFLANDIRMA

1.Hafif düzeyde zihinsel gelişme geriliği: IQ düzeyi  50-55 ile yaklaşık 70 arası.

2.Orta düzeyde zihinsel gelişme geriliği: IQ düzeyi 35 -40 ile yaklaşık 50-55 arası.

3.Ağır düzeyde zihinsel gelişme geriliği: IQ düzeyi20-25 ile yaklaşık35-40 arası.

4.İleri derecede ağır  zihinsel gelişme geriliği: IQ düzeyi20-25’in altında.

Çocuğun beyninin öğrenme, problem çözme  ve IQveya entelektüel fonksiyonlarını yerine getirme yeteneği genellikle IQ testleri ile ölçülür. Ortalama puan100 dür.70-75’in altında puan alanlarda zihinsel yetersizlik olduğu kabul edilir. Zihinsel gelişme geriliği çocuğun yaşıtların göre algılama, problem çözme, bellek, soyut düşünme yeteneği, neden sonuç bağlantısı kurabilme, gerçeği  değerlendirme, yargılama ,anlama ve anlatabilme, öğrenme gibi bilişsel yeteneklerinde  eksiklik, yetmezlik ,ya da bozukluk olması ile belirlenir.

ZİHİNSEL YETERSİZLİĞİN NEDENLERİ

Kalıtsal nedenleri:Ailede kalıtsal bir hastalık varsa bunlar hastalıklı  genler yoluyla çocuğa geçmektedir. Özellikle  akraba evlilikleri, Mongolizm  (Down Sendromu),fenilketanüri,hidrosefali ve mikrosefali kalıtsal geçiş gösteren zihinsel yetersizliğe neden olan durumlardır.

Doğum  Öncesi Nedenler:Annenin yaşı, annenin geçirmiş olduğu ateşli hastalıklar, annenin  şeker hastası olması ,anne ile bebek arasındaki kan uyuşmazlığı, anemi,  gibi bulaşıcı hastalıklar, annenin hamilelik döneminde kullanmış olduğu bazı ilaçlar, alkol ,sigara, uyuşturucu gibi madde bağımlılığı zihinsel yetersizliğe neden olabilmektedir.

Doğum Anı Nedenleri:Doğumun  tam teşekküllü bir hastanede yapılmaması bir takım olumsuzluklar  yaşanmasına ve acil durumlarda erken müdahale edilmemesine neden olmaktadır. Erken yada geç doğum, güç doğum , doğum  esnasında  kullanılan vakum, forseps gibi araçlar, doğumun uzamasından dolayı bebeğin oksijensiz kalması, doğum sırasında meydana gelen kazalar zihinsel yetersizliğe  neden olabilmektedir.

Doğum Sonrası Nedenler: Doğum sonrası bebeklik dönemi riskli bir dönemdir. Bu  dönemde bebeği düşme ve yaralama gibi çeşitli kafa travması geçirebileceği durumlardan dikkatle korumak gerekir. Bunların yanı sıra menenjit ,tifo ,kabakulak ,kızamık, difteri, çocuk felci gibi yüksek ateşli   hastalıklar sonucu  geçirilen havale beyinde hasara  neden olabilmektedir.

Sosyo-ekonomik ,kültürel ve çevresel nedenler çocukta zihinsel yetersizliğin ortaya çıkmasında bir etkendir. Zeka geriliği tanısı konulan çocuk ve ergenlerin sosyodemografik özellikleri ile bunlarda görülen dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun(DEHB) varlığı ve sıklığı Düzce Tıp fakültesi Psikiyatri Polikliniğine zeka geriliği üzerine araştırmalar ve incelemeler yapmıştır. Zeka  grupları ile dikkat eksikliği ve hiperaktivite arasında anlamlı ilişki bulunmuştur. Yapılan araştırmalarda bunların1/3’ü 1-2 yıl eğitim almış.  %75.2 kırsal alanda yaşamakta ve ailelerin gelir düzeyleri düşük.Annelerin%50.2’si hiç eğitim almadığı görüldü. Çocukların yaklaşık yarısı normal diğer yarısı erken, zor ve sezaryen doğum ile  dünyaya gelmişti. Yapılan  araştırmalarda sezaryen doğum ile  DEHB arasında istatiksel olarak anlamlı bir ilişki bulundu. Zeka geriliği olan çocuklarda yüksek oranda DEHB ortaya çıktığı, bundan da en önemli nedenin  sezaryen doğum şekli olduğu  görüldü. Zeka geriliği olan çocukların değerlendirilmesinde DEHB  ve sezaryen doğumun öncelikle  ele alınması gerektiği düşünülmektedir. Sezaryen doğum kararının verilmesinde tıbbi zorunlulukların olmadığı durumlarda çocuğun zeka geriliği ve DEHB açısından ciddi risk taşıyacağı bilinmelidir. Çalışmalar, zeka geriliğinin oluşmasında biyolojik etkenler kadar psikolojik ve sosyal risk faktörlerininde rol oynadığını gösterir.Zeka geriliği olanların yaklaşık %85 hafif düzeyde,%10 orta,%3-4 ağır,%1-2 çok ağır düzeyde olup bunlar çeşitli düzeyde bilişsel, motor işlev ve iletişim becerilerinde bozukluk gösterir. Ülkemizde toplam nüfus  içindeki  Engelli grubun% 0.48 zihinsel engellileri oluşturur. Zihinsel Engelli çocuğa sahip olmanın ailede stres ve hayal kırıklığı yarattığı, zeka düzeyi çok düşük olanlarda bakım ve himayenin ebeveyn tarafından yapıldığı, okulda sorunlar yaşadığı, dikkat eksikliği ve hiperaktivitenin  yüksek düzeyde olduğu bilinmektedir.

ZİHİNSEL YETERSİZLİĞİ OLAN ÇOCUKLARIN GELİŞİMSEL ÖZELLİKLERİ

Fiziksel ve  Psikomotor  Gelişim Özellikleri

Hidrosefal, mikrosefal ve downsendromlu çocuklarda belirgin farklılıklar gözlenmektedir.Hidrosefali çocuklarda kafa normalden büyük, mikrosefali olan çocuklarda ise kafa normalden küçüktür. Görsel olarak  bu farklılıklar ayırt edilebilmektedir. Down sendromlu çocuklarda: gözler çekik, saçlar genellikle düz ve cansız, kulak daha aşağıda, burun basık, boyun kısa, dar damak yapısından dolayı dil dışarıda, dilin üzerinde yarıkla, el parmakları kısa ve küt, el ayasındaki çizginin düz olması ve ayak başparmaklarının ayrık olması gibi  fiziksel görünümde farklılıklar gösterirler.

Zihinsel Gelişim Özellikleri

Dikkat süreleri oldukça kısadır ve dikkatlerini toplamakta zorlanırlar. Akademik  kavramları geç ve güç öğrenirler. Kısa  sürede  öğrendiklerini  unutabilirler. Pekiştirmek amacıyla öğrendiklerini sık sık tekrar etmek gerekir. Öğrendiklerini  genellemede de problem yaşayabilirler. 

Dil Gelişimi Özellikleri

Zihinsel yetersizliği olan çocuklar bu gelişim aşamalarında daha yavaş ilerlemektedir. Her birinin  dili kazanım süresinde farklılık  görülmektedir ve bu genellikle zihinsel yetersizlik  durumu ile paralellik göstermektedir .Duygu ve düşüncelerini anlatmada  problem yaşarlar ve buna bağlı  agresif davranışlar  gösterebilirler.

Sosyal ve Duygusal Gelişim Özellikleri

Sosyal gelişim ile zeka yaşı arasında  doğrudan bir ilişki olması , zihinsel yetersizliği olan çocukların  sosyal- duygusal ve davranışsal problemler yaşamalarına neden  olabilmektedir. Kişiler arası  becerilerin zayıf  olması ve sosyal olarak uygun olmayan davranışlar  sergilemelerinden dolayı akranları ve sınıf  arkadaşları tarafından reddedilme durumu ile karşılaşırlar. Bu nedenle  genellikle kendilerinden  yaşça  küçük olan çocuklarla iletişim kurmayı ve oynamayı tercih ederler.

Öz Bakım Becerilerinin Gelişimi

Hafif ve orta derecede zihinsel yetersizliği olan çocuklarda giyinme soyunma , yemek yeme ,kişisel temizliğini yapabilme ve tuvalet alışkanlığını kazandırılması mümkündür.Fakat ağır ve çok ağır zihinsel engelli çocuklarda öz bakım becerilerinde  problem yaşanabilir.

ZEKA GERİLİĞİ (Mental Retardasyon) yazısı ilk önce Güler yüz | Elazığ Özel Eğitim merkezi | Rehabilitasyon üzerinde ortaya çıktı.